İticilerden Neden Ses Gelir? Sesin Gizemi ve Bilimsel Açıklaması
İticiler… Evet, o dağlarda karın üstünde kayarken ya da eski bir sokakta yürürken zaman zaman duyduğumuz, “İticilerden neden ses gelir?” sorusuna kafa yormuş biri olarak, size bu konuda bilimsel ama anlaşılır bir açıklama sunmak istiyorum. Bu yazıyı okurken, bir yandan eğlenip, bir yandan da bu sesi daha iyi anlayacak ve belki de bir dahaki sefere iticilerle karşılaştığınızda “Bunu biliyorum!” diyebileceksiniz. Hadi o zaman, bilimsel bir gözle, sesin kaynağını birlikte keşfedelim.
İticiler Nedir? Sesin Kaynağını Anlamadan Önce Tanıyalım
Öncelikle, itici nedir sorusuna cevap verelim. İticiler, kısaca bir yüzeyin üzerine sürtünerek hareket eden cisimlerin oluşturduğu sesleri tanımlar. Bunu daha basit bir dille açıklayalım: Diyelim ki, eski bir sandalyeyi tahta zeminde sürükliyorsunuz. O sandalyenin hareket ederken çıkardığı o ses, bir nevi itici sesidir. İşte bu tür sesler, genellikle bir şeyin yüzeyle temas etmesi ve sürtünmesi nedeniyle ortaya çıkar.
Bir başka örnek vermek gerekirse, sokakta yürürken, ayakkabınızın tabanının zeminde çıkardığı ses de bir itici sesidir. Ama en çok bildiğimiz örnek, tabii ki, çözümsüz yapboz gibi kaygan olmayan yüzeyler üzerinde kayarken, bir nesnenin çıkardığı seslerdir.
İticilerden Neden Ses Gelir? Sürtünmenin Rolü
Şimdi gelelim asıl sorumuza: İticilerden neden ses gelir? Bilimsel açıdan bakarsak, ses aslında bir enerji formudur. İticilerden gelen ses, aslında sürtünme enerjisinin havaya yayılması sonucu oluşur. Duyduğumuz ses, havadaki moleküllerin titreşmesiyle ortaya çıkar. Bir cismin bir yüzeyde hareket ederken karşılaştığı sürtünme kuvveti, o cismin yüzeydeki pürüzlerle etkileşime girer ve bu etkileşim sonucunda ses dalgaları meydana gelir.
Hadi biraz daha basitleştirelim. Sürtünme kuvveti dediğimiz şey, iki cismin birbirine temas ettiği zaman, aslında o cisimlerin arasındaki küçük pürüzlerin birbirine takılmasından doğan kuvvet. Tıpkı eski, paslanmış bir kapı menteşesinin, açılıp kapanırken gıcırdaması gibi. Her iki yüzey de birbirine sürtünürken, küçük enerji kayıpları olur ve bu kayıplar ses dalgalarına dönüşür.
İticilerde sesin çıkma sebebi, genellikle yüzeylerin pürüzlü olması ve cisimlerin hareket ederken bu pürüzlere takılmasıdır. Örneğin, kayak yaparken karın üzerinde çıkan ses de aslında bu tür bir sürtünme sesidir. Karın içindeki hava cepleri ve buz taneleriyle temas, ses dalgalarına dönüşerek kulağımıza gelir.
İticilerde Sesin Frekansı ve Yüksekliği
İticilerden gelen sesin yüksekliği ve frekansı, farklı yüzeylerin pürüzlülüğüne, kullanılan materyalin özelliklerine ve sürtünme kuvvetine bağlı olarak değişir. Eğer kaykayın tekerlekleri pürüzlü bir yüzeyde hareket ediyorsa, çıkardığı ses daha yüksek frekansta olacaktır. Yani, sesin tiz veya bas olmasını, bu sürtünme kuvvetinin büyüklüğü belirler.
Bunu daha somut bir örnekle açıklayalım: Bir okulun bahçesinde kaykayla giderken, asfaltta çıkan sesle, çim zeminindeki kaykay sesinin farklı olduğunu fark etmişsinizdir. Asfalt, daha pürüzlü olduğu için kaykayın tekerlekleri daha fazla sürtünür ve daha gürültülü bir ses çıkarır. Çim zemin ise daha yumuşak bir yüzeye sahip olduğu için, ses genellikle daha az belirgindir.
Peki ama neden bazen iticilerdeki ses o kadar rahatsız edici olabilir? İşte bu da sürtünme kuvvetinin daha fazla olmasından kaynaklanır. Zemin daha pürüzlü veya materyal daha sertse, o zaman sesin frekansı da artar. Hadi iticilerden neden ses geldiğini öğrendik ama, bu rahatsız edici sesin daha fazla duyulmaması için bir şeyler yapabilir miyiz?
İticilerden Gelen Sesi Nasıl Azaltabiliriz?
Eğer iticilerden gelen o rahatsız edici sesi engellemek istiyorsanız, birkaç pratik çözüm önerim var. Mesela, eski bir sandalyeyi veya kaykayınızı kullanırken, zemini biraz daha düzgün hale getirebilirsiniz. Zemin ne kadar düzgünse, sürtünme o kadar azalır ve dolayısıyla ses de azalır.
Bir diğer çözüm, kullanılan malzemenin türüdür. Eğer kaykay tekerlekleri ya da sandalyenin ayakları yumuşak ve esnek malzemelerden yapılmışsa, sürtünme daha az olur ve ses seviyesi de düşer. Zaten, bazen yeni bir kaykay almak ya da sandalyeyi değiştirmek, o rahatsız edici gıcırtıları ve sesleri önemli ölçüde azaltabilir.
Sonuç: Sürtünme ve Sesin Arasındaki İlişki
İticilerden gelen ses, temelde sürtünme kuvvetinden kaynaklanır. Bu, çoğunlukla cisimlerin birbirine temas ederken meydana gelen küçük enerji kayıplarının ses dalgalarına dönüşmesidir. Duyduğumuz ses, bu enerji kayıplarının havaya yayılmasıyla ortaya çıkar. Ne kadar pürüzlü ve sert bir yüzey varsa, ses o kadar yüksek ve rahatsız edici olur.
Bunu anladığınızda, eski sandalyenizin veya kaykayınızın çıkardığı sesin ardındaki fiziksel prensibi kavramış oluyorsunuz. İticilerden neden ses gelir? Çünkü sürtünme vardır ve bu sürtünme, bir enerji kaybı olarak ses formunda bize ulaşır.
Bir dahaki sefere bir kaykayın veya sandalyenin gıcırtısını duyduğunuzda, bunun sadece fiziksel bir olgu olduğunu ve sesin aslında çok basit bir şekilde oluştuğunu hatırlayın. Hem bilimsel olarak hem de günlük hayatınızda bu tür seslerin ne kadar yaygın olduğunu fark edeceksiniz.