İskorpit Balığının Diğer Adı Nedir? Deniz Kenarında Başlayan Merakın Hikâyesi
Geçenlerde Kadıköy’de bir balıkçı tezgâhının önünde durup uzun uzun balıklara baktım. Hani bazen insanın aklı başka yerde olur ama gözleri bir şeye takılır ya… Benimki de tam öyleydi. Levrek, çupra, barbun derken kırmızıya çalan, dikenli, biraz ürkütücü görünen bir balık dikkatimi çekti. Balıkçı abi “İskorpit taze geldi” dedi. Sonra kendi kendime düşündüm: İskorpit balığının diğer adı nedir? İnsanlar neden bu balığı hem korkutucu buluyor hem de bu kadar seviyor?
İstanbul’da yaşayan biri olunca balık kültürü ister istemez hayatın içine giriyor. Özellikle akşam iş çıkışı vapurdan inerken burnuna gelen o deniz kokusu, Karaköy’deki balık ekmek tekneleri, Üsküdar sahilindeki olta tutan insanlar… Bunlar bir süre sonra sadece manzara olmaktan çıkıyor. Merak etmeye başlıyorsun. Hangi balık ne zaman yenir, hangisinin adı neden böyle, hangisinin hikâyesi nereden geliyor?
İskorpit Balığının Diğer Adı Nedir?
İskorpit balığının diğer adı halk arasında “çarpan balığı”, “adam çarpan” ya da bazı bölgelerde “akrep balığı” olarak da biliniyor. Özellikle “akrep balığı” ismi çok yaygın kullanılıyor çünkü görüntüsü gerçekten biraz akrebi andırıyor. Dikenli yapısı, sert yüzgeçleri ve savunma mekanizması nedeniyle bu isim verilmiş.
Aslında bilimsel olarak bakınca iskorpit, Scorpaenidae familyasına ait bir balık türü. Ama Türkiye’de insanlar bilimsel isimden çok karakteristik özellikleriyle isim takmayı seviyor. Karadeniz’de başka, Ege’de başka, Marmara’da başka isimler duyabiliyorsun.
Ben ilk kez “adam çarpan” ismini duyduğumda biraz abartılı bulmuştum açıkçası. Sonra öğrendim ki bu balığın dikenlerinde zehirli salgılar bulunuyor. Tabii ölümcül seviyede değil çoğu durumda ama ciddi ağrı yapabiliyor. Özellikle balıkçılar çok dikkat ediyor.
İskorpit Neden Bu Kadar İlginç Bir Balık?
Bazen düşünüyorum, neden bazı balıklar sadece “yenilecek şey” olarak görülürken bazıları efsaneleşiyor? İskorpit kesinlikle ikinci grupta.
Çünkü bu balığın bir karakteri var gibi hissediyorsun.
Biraz sert, biraz tehlikeli, biraz gizemli… Ama aynı zamanda mutfakta inanılmaz değerli.
Görüntüsü İlk Başta İnsanları Korkutuyor
İlk kez iskorpit gören biri genelde şunu söylüyor:
“Bu gerçekten yeniyor mu?”
Çünkü klasik balık görüntüsünden uzak. Yüzü biraz taş balığını andırıyor. Kafası büyük, dikenleri sert, rengi kırmızıyla kahverengi arasında değişiyor.
Ama ilginç olan şu: En lezzetli balık çorbalarının bazıları iskorpitten yapılıyor.
İstanbul’daki eski balık lokantalarında ustalar iskorpiti adeta hazine gibi görüyor. Özellikle Boğaz çevresindeki bazı restoranlarda iyi yapılmış iskorpit çorbası gerçekten bambaşka bir deneyim.
İstanbul’da İskorpit Kültürü
Ofisten çıkıp bazen Beşiktaş tarafına yürürüm. Özellikle kış aylarında balıkçılar daha hareketli oluyor. Tezgâhlarda istavrit, hamsi, lüfer derken bir köşede iskorpit görürsün.
Ama ilginçtir, herkes almaz onu.
Çünkü biraz bilgi istiyor.
Nasıl temizlenecek?
Nasıl pişecek?
Dikenleri tehlikeli mi?
Eti gerçekten güzel mi?
Aslında tam İstanbul gibi bir balık. Dışarıdan sert görünen ama içine girdikçe zenginleşen bir hikâyesi var.
Balıkçıların İskorpite Bakışı
Geçen sene Eminönü’nde yaşlı bir balıkçıyla sohbet etmiştim. Bana şöyle demişti:
“Evlat, iskorpit bilen adamın balığıdır.”
Bu cümle kafama takılmıştı.
Gerçekten de iskorpit biraz deneyim işi. Çünkü temizlemesi zahmetli. Dikenlerine dikkat etmek gerekiyor. Ama doğru pişince inanılmaz bir aroma veriyor.
Özellikle Fransız mutfağındaki ünlü “Bouillabaisse” çorbasında benzer kaya balıkları kullanılıyor. Yani sadece Türkiye’de değil, Akdeniz kültürünün genelinde özel bir yere sahip.
İskorpit Balığının Diğer Adı Nedir? Bölgelere Göre Değişen İsimler
Türkiye’nin en sevdiğim yanlarından biri şu: Aynı şeye herkes farklı isim verebiliyor.
İskorpit için de durum böyle.
Ege Bölgesi
Ege’de birçok yerde “akrep balığı” deniyor. Özellikle küçük kıyı kasabalarında bu kullanım yaygın.
Karadeniz
Karadeniz tarafında bazen “çarpan” ismini duyabiliyorsun. Çünkü dikenine temas eden kişinin ciddi acı hissettiği biliniyor.
Marmara
Marmara’da ise genellikle “iskorpit” adı daha yaygın kullanılıyor. Özellikle balık restoranlarında menülerde bu isim yer alıyor.
Bu isim çeşitliliği aslında Türkiye’nin kültürel yapısını da yansıtıyor. Aynı balık ama herkesin ona yüklediği anlam farklı.
İskorpit Gerçekten Tehlikeli mi?
Bu soru internette çok aranıyor. Hatta insanlar “İskorpit sokarsa ne olur?” diye özellikle araştırıyor.
Açık konuşayım, ben ilk öğrendiğimde biraz gerilmiştim.
Çünkü şehir hayatında büyüyen çoğu insan gibi balığı genelde fileto halde görüyoruz. Tezgâhtaki gerçek haliyle temas eden çok az kişi var artık.
Dikenleri Zehirli
Evet, iskorpitin dikenlerinde zehir bulunuyor. Ama bu genellikle savunma amaçlı bir mekanizma.
Dikeni ele battığında:
- şiddetli ağrı,
- şişlik,
- yanma hissi
oluşabiliyor.
Profesyonel balıkçılar bu yüzden çok dikkatli davranıyor.
Ama ilginç olan şu: İnsanlar biraz korksa da yine de bu balığı tüketmeye devam ediyor. Çünkü lezzeti gerçekten güçlü.
İskorpit ve Türk Mutfağı
Bence Türk mutfağının en underrated taraflarından biri deniz ürünleri.
Kebaplar, hamur işleri, kahvaltılar konuşuluyor ama balık kültürü bazen geri planda kalıyor.
Halbuki iskorpit gibi türler inanılmaz değerli.
İskorpit Çorbası
Bu balığın en meşhur kullanım alanı kesinlikle çorba.
Eti yoğun aromalı olduğu için suya çok güçlü bir tat bırakıyor. Özellikle sarımsak, defne yaprağı ve limonla birleşince ortaya çıkan şey bayağı etkileyici oluyor.
Kış akşamlarında eve gelip sıcak bir iskorpit çorbası içmenin verdiği hissi başka şeylerde zor buluyorum.
Biraz deniz kokusu, biraz çocukluk hissi, biraz İstanbul… Hepsi karışıyor.
Izgara ve Buğulama
Her ne kadar çorbasıyla öne çıksa da bazı insanlar ızgarasını da seviyor.
Ama dürüst olayım, ben çorba tarafındayım.
Çünkü iskorpitin karakteri sanki suda daha iyi ortaya çıkıyor.
Geçmişten Günümüze İskorpit
Eski balıkçı hikâyelerini okuyunca iskorpitin yıllardır Akdeniz insanı için önemli olduğunu görüyorsun.
Özellikle küçük kıyı kasabalarında insanlar bu balığı çok iyi tanıyormuş. Çünkü kaya diplerinde yaşadığı için deneyimli balıkçılar tarafından avlanabiliyormuş.
Bugün ise işler biraz değişti.
Şehir hayatı insanı denizden uzaklaştırdı.
Birçok kişi balığın hangi mevsimde çıktığını bile bilmiyor artık.
Bazen düşünüyorum, biz gerçekten deniz ülkesi miyiz yoksa sadece deniz kenarında yaşayan insanlar mıyız?
Çünkü denizi görmekle denizi tanımak aynı şey değil.
İskorpit Balığının Geleceği ve Denizler
Bu konu biraz düşündürücü açıkçası.
Son yıllarda deniz kirliliği, aşırı avlanma ve iklim değişikliği birçok balık türünü etkiliyor.
İskorpit dayanıklı bir tür gibi görünse de ekosistem değiştikçe onun yaşam alanı da etkileniyor.
Marmara Denizi’nde yaşanan müsilaj dönemini hatırlıyorum. O zaman herkes birkaç hafta denizi konuştu ama sonra yine unuttuk.
Halbuki mesele sadece görüntü değildi.
Denizde yaşayan canlıların geleceğiydi.
Yeni Nesil Balık Kültürü
Yine de umut veren şeyler var.
Özellikle genç nesilde gastronomiye ilgi arttı. İnsanlar artık sadece “balık yemek” istemiyor; hangi balık, nereden geliyor, nasıl tutuluyor gibi sorular da soruyor.
Bence bu önemli.
Çünkü iskorpit gibi türler ancak bilinirse korunabilir.
İskorpit Balığının Diğer Adı Nedir? Aslında Daha Büyük Bir Hikâyenin Parçası
İskorpit balığının diğer adı nedir diye başlayıp insan kendini bir anda İstanbul’un balık kültürünü düşünürken buluyor.
Akrep balığı deniyor, çarpan deniyor, adam çarpan deniyor… Ama hangi isim kullanılırsa kullanılsın ortak bir gerçek var:
Bu balık sıradan değil.
Biraz sert, biraz tehlikeli, biraz gizemli ama bir o kadar da değerli.
Belki de bu yüzden hâlâ aklımda kalıyor.
Bazı akşamlar vapurdan inerken balıkçı tezgâhlarına tekrar bakıyorum. İnsan bir süre sonra sadece balık görmüyor çünkü. Şehrin hafızasını görüyor.
Ve iskorpit, o hafızanın en enteresan parçalarından biri gibi duruyor.
Sitemizden Önerilen: İranlılar namaz kılıyor mu ?